मराठीत या वृक्षाला पळस म्हणतात. संस्कृतमध्ये किंशुक व धाक असेही नाव आहे. इंग्रजीत याला Flame of the Forest म्हणतात. याचे शास्त्रीय नाव Butea monosperma असून हे फॅबेसी (Fabaceae) कुलातील आहे.
पळस हा भारतातील मूळचा वृक्ष आहे. संपूर्ण भारतात तो जंगलात, माळरानात व रस्त्यांच्या कडेला आढळतो. कोरड्या व उष्ण हवामानात हा वृक्ष उत्तम वाढतो.
पळस हा मध्यम उंचीचा पानगळीचा वृक्ष आहे. कमी पाण्यातही तो तग धरतो. उन्हाळ्यात पानगळ होऊन फेब्रुवारी–मार्चमध्ये तेजस्वी केशरी-लाल फुले येतात.
पळसाच्या फुलांमध्ये ब्यूटीन, ब्यूट्रिन व फ्लॅव्होनॉईड्स आढळतात. सालीत टॅनिन्स व राळयुक्त द्रव्ये असतात. हे घटक जंतुनाशक व दाहशामक गुणधर्म देतात.
आयुर्वेदात पळसाचा उपयोग कृमी, अतिसार व त्वचारोगांवर केला जातो. फुलांचा चूर्ण व सालीचा काढा औषध म्हणून वापरतात. मधुमेहातही याचा उपयोग सांगितला आहे.
पळसाची फुले नैसर्गिक रंग (होळीचा रंग) तयार करण्यासाठी वापरली जातात. जखमा भरून येण्यासाठी सालीचा लेप वापरला जातो. ग्रामीण भागात हे झाड बहुउपयोगी मानले जाते.
पळसाला पवित्र वृक्ष मानले जाते. यज्ञकर्मात पळसाची समिधा वापरली जाते. भगवान शिव व ब्रह्मदेवाशी या वृक्षाचा संबंध सांगितला जातो.
पळसाचा संबंध सूर्य व मंगळ ग्रहाशी जोडला जातो. मेष व सिंह राशींसाठी हा वृक्ष शुभ मानला जातो. आत्मविश्वास व ऊर्जा वाढवण्यासाठी उपयुक्त आहे.
पळसाचे झाड घराजवळ लावणे शुभ मानले जाते. हे वातावरण शुद्ध ठेवते व सकारात्मक ऊर्जा वाढवते. धार्मिक विधींसाठी याचा उपयोग होतो.
ऋग्वेद व ब्राह्मण ग्रंथांमध्ये पळसाचा उल्लेख आढळतो. यज्ञवेदी व समिधेसाठी पळसाचे लाकूड वापरले जाई. हा वृक्ष भारतीय संस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहे.
पळस हा औषधी, धार्मिक व पर्यावरणीय दृष्ट्या महत्त्वाचा वृक्ष आहे. पक्षी व कीटकांसाठी उपयुक्त आहे. सिद्धनाथ नर्सरी, अनवली येथे पळसाची रोपे उपलब्ध आहेत.