मराठीत या वनस्पतीस ओडोमास किंवा सिट्रोनेला गवत म्हणतात. इंग्रजीमध्ये याला Citronella Grass असे ओळखले जाते. याचे शास्त्रीय नाव Cymbopogon nardus असून हे पोएसी (Poaceae) कुलातील आहे.
ओडोमासचा उगम दक्षिण व आग्नेय आशियात झाला आहे. भारत, श्रीलंका व इंडोनेशिया येथे याची मोठ्या प्रमाणावर लागवड होते. उष्ण व दमट हवामानात हे गवत उत्तम वाढते.
ओडोमास हे बहुवर्षायू सुगंधी गवत आहे. मध्यम ते हलकी जमीन आणि चांगला निचरा आवश्यक असतो. 3–4 महिन्यांत कापणीस येते व वर्षातून अनेकदा उत्पादन देते.
यामध्ये सिट्रोनेलाल (30–45%), सिट्रोनेलॉल (10–15%) व जेरानिऑल (15–20%) आढळतात. हे घटक तीव्र सुगंधासाठी जबाबदार आहेत. कीटकनाशक व जंतुनाशक गुणधर्म यामध्ये असतात.
आयुर्वेदात ओडोमास वात व कफ दोष शमनासाठी वापरला जातो. सर्दी, ताप व सांधेदुखीत याचे तेल उपयुक्त मानले जाते. पचन सुधारण्यासाठी काढा स्वरूपातही वापर होतो.
ओडोमासचे तेल डास व कीटक दूर ठेवण्यासाठी प्रसिद्ध आहे. त्वचेवरील संसर्ग व दुर्गंधी कमी करण्यास मदत करते. अरोमाथेरपीमध्ये याचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो.
ओडोमासचा सुगंध मन शांत करणारा मानला जातो. ध्यान व योगाभ्यासात वातावरण शुद्ध करण्यासाठी वापर होतो. नकारात्मक ऊर्जा दूर करण्यासाठीही याचा उपयोग केला जातो.
ओडोमासचा संबंध बुध व शुक्र ग्रहाशी सांगितला जातो. मिथुन व तुला राशीच्या व्यक्तींना याचा लाभ होतो असे मानले जाते. मानसिक प्रसन्नतेसाठी उपयुक्त आहे.
घराच्या अंगणात किंवा पश्चिम दिशेला ओडोमास लावणे शुभ मानले जाते. हे झाड डास दूर ठेवून आरोग्य संरक्षण करते. सकारात्मक ऊर्जा वाढवण्यास मदत होते.
प्राचीन काळापासून ओडोमास सुगंधी तेलासाठी वापरात आहे. पारंपरिक वैद्यक पद्धतीत याचा उल्लेख आढळतो. ग्रामीण भागात औषधी व कीटकनाशक म्हणून प्रसिद्ध आहे.
ओडोमास हे आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे गवत आहे. नैसर्गिक कीटकनाशक म्हणून त्याची मागणी वाढत आहे. योग्य लागवडीने शेतकऱ्यांना चांगले उत्पन्न मिळते.
ओडोमास (Cymbopogon nardus) चे रोप सिद्धनाथ नर्सरी, अनवली येथे उपलब्ध आहे. दर्जेदार व निरोगी रोपे येथे मिळतात. अधिक माहितीसाठी संपर्क साधावा.