सिद्धनाथ नर्सरी, अनवली
नागकेशर (Mesua ferrea Linn.)
नागकेशर Mesua ferrea
वनस्पती ओळख
मराठी नाव: नागकेशर / नागचाफा केसर
English Name: Ceylon Ironwood
Botanical Name: Mesua ferrea Linn.
Family: Guttiferae (Clusiaceae)
रासायनिक रचना
नागकेशरमध्ये मेसुओल, मॅमेइसिन, मेसुआगिन, मॅमेगिन, मेसुआबिक्सॅन्थोन A व B, मेसुआफेरोल, मेसुआक्सॅन्थोन A व B, युक्सॅन्थोन, मेसिअनिक अॅसिड, मेसुआफेरोन A व B इत्यादी जैवरासायनिक घटक आढळतात.
आयुर्वेदिक गुणधर्म
- रस: कषाय, तिक्त
- गुण: रुक्ष, तीक्ष्ण, लघु
- विपाक: कटू
- वीर्य: उष्ण
- त्रिदोष: कफ व पित्त संतुलित
औषधी उपयोग
- रक्तस्त्राव थांबवणारे
- मूळव्याध, स्त्रीरोग
- त्वचारोग, जखमा
- ताप, उलटी, मळमळ
- संधिवात, सूज
घरगुती उपाय
मूळव्याध: 2–3 ग्रॅम नागकेशर तुपासोबत पेस्ट करून वापर.
गर्भाशय शुद्धीकरण: नागकेशर + सौंफ काढा 3–4 दिवस.
जखमा: बियांचे तेल + नारळ तेल (1:4).
आयुर्वेदिक औषधे
नागकेसर घटक असलेले आयुर्वेदिक औषधे:
महानारायण तेल - सर्वोत्तम वेदना कमी करणारे तेलांपैकी एक,
पुगा खंडा - उलट्या, जठराची सूज, अपचन, पोटदुखी, चक्कर येणे यांवर उपचार करण्यासाठी वापरले जाते.
गुलगुलवासवम - यकृत आणि प्लीहाशी संबंधित आजारांवर उपचार करण्यासाठी वापरले जाते.
महाद्राक्ष - श्वसन आणि पचनमार्गाशी संबंधित आजारांवर उपचार करण्यासाठी वापरले जाते.
शृंगारभ्र रस - श्वसन आणि पचन विकारांवर उपचार करण्यासाठी वापरले जाते.
नागकेशरच्या टिपण्यायोग्य फॉर्म्युलेशन आहेत- ब्रह्म रसायन, च्यवनप्राश, चंदनबलक्षादी तैल, कुमारीसाव, पूगखंड, महानारायण तैल, नागकेसरडी चूर्ण इ.
शिवाय, हे मूळ केसर (केशर) पर्यायी म्हणून वापरले जाते आणि म्हणून ते अनेक सुगंधी आणि सुगंधी पदार्थांमध्ये स्थान मिळवते
राशी – नक्षत्र उपयोग
राशी: सिंह, मेष, धनु
नक्षत्र: कृत्तिका, मघा, पूर्वाफाल्गुनी
सूर्यतत्त्वाशी संबंधित – यश, तेज व संरक्षण देणारे.
उपलब्धता
नागकेशर रोपे सिद्धनाथ नर्सरी, अनवली येथे उपलब्ध आहे.
टीप
ही माहिती AI द्वारे संकलित असून शैक्षणिक उद्देशासाठी आहे. औषधी वापरापूर्वी वैद्यकीय सल्ला घ्यावा.
