१) मराठी नाव
लाल चित्रक
२) इंग्रजी नाव
Indian Leadwort (Red Leadwort)
३) शास्त्रीय नाव (Botanical Name)
Plumbago indica
४) रासायनिक घटक (Chemical Components)
• Plumbagin — 0.2% – 0.6%
• Isoplumbagin — Trace
• Sitosterol — 0.1%
• Tannins — 2%
• Flavonoids — 1–3%
• Resin — 3%
५) उत्पत्ती / Origin
दक्षिण भारत, श्रीलंका आणि उष्णकटिबंधीय आशियात आढळणारी देशी औषधी वनस्पती.
६) वनस्पती वाढ / Plant Growth
• अर्ध-झुडूप स्वरूपाची वनस्पती
• उंची: 1 ते 1.5 मीटर
• लाल फुलांचे सुंदर गुच्छ
• सूर्यप्रकाश आवडतो
• हलक्या वालुकामय मातीमध्ये उत्तम वाढ
७) विशेष उपयोग (Special Uses)
• भूक वाढवणे
• पचन सुधारक
• वात-कफ नाशक
• त्वचा रोगांमध्ये प्रभावी
• वेदना कमी करणारे
• रक्तशुद्धी करणारे
८) आध्यात्मिक उपयोग (Spiritual Uses)
• वातावरणातील नकारात्मक ऊर्जा कमी करण्यासाठी घराबाहेर लावले जाते
• याच्या मुळीचे ताईत बनवून धारण केल्यास वाईट नजरेपासून संरक्षण होते (लोकपरंपरा)
९) आयुर्वेदिक उपयोग
• अग्निदीपन औषधांमध्ये प्रमुख
• वात-कफ विकारांत उपयुक्त
• कफ स्राव वितळविण्यास मदत
३ आयुर्वेदिक प्रयोग:
१) चित्रकादि चूर्ण — पचन सुधारण्यासाठी
२) चित्रक घृत — कफ-वात शमन
३) चित्रक क्वाथ — अजीर्ण व सूज कमी करण्यासाठी
१०) राशी / नक्षत्र उपयोग
• मेष, सिंह, वृश्चिक राशीसाठी शुभ
• कृत्तिका नक्षत्राशी संबंधीत आग्नी-तत्त्व वाढवणारी वनस्पती
११) वास्तु / शास्त्र उपयोग
• घराच्या दक्षिण किंवा आग्नेय दिशेला लावले तर ऊर्जा सक्रिय होते
• व्यापाऱ्यांसाठी लाभदायक मानली जाते
१२) पौराणिक संदर्भ
• आयुर्वेदातील "चित्रक" हे अग्नितत्त्वाचे प्रतीक मानले जाते
• सुश्रुतसंहिता व चरकसंहितेमध्ये याचा उल्लेख
१३) वेदांतील उल्लेख
• प्राचीन वैदिक काळात "पित्तनाशक अग्निवर्धक औषध" म्हणून वापर
१४) दुर्मिळता
• लाल चित्रक हा पांढऱ्या चित्रका पेक्षा दुर्मिळ
• नर्सरीमध्ये क्वचित उपलब्ध
१५) महत्त्व
• अत्यंत प्रभावी अग्निदीपन औषध
• सौंदर्यवर्धक लाल फुले — शोभेची झाडे म्हणूनही लोकप्रिय
१६) संबंधित मराठी सुभाषित
“औषधींचे ज्ञान ज्याच्या जवळी,
तोच सुखाचा धनी बळी.”
१७) उपलब्धता
लाल चित्रक रोपे सिद्धनाथ नर्सरी, अनवली येथे उपलब्ध आहेत.
