मराठी नाव: सर्पगंधा
English Name: Indian Snakeroot, Serpentina Root
Botanical Name: Rauvolfia serpentina (L.) Benth. ex Kurz
कुळ (Family): Apocynaceae
सर्पगंधा ही वनस्पती भारत, नेपाळ, श्रीलंका, बांगलादेश व आग्नेय आशियातील दमट जंगलांमध्ये नैसर्गिकरीत्या आढळते.
ही बहुवर्षायू झुडूपवर्गीय वनस्पती असून 60–90 सेमी उंच वाढते. पाने अंडाकृती, फुले पांढरी-फिकट गुलाबी आणि मुळे सर्पासारखी व वाकडी असतात. औषधी दृष्टीने मुळे सर्वाधिक वापरली जातात.
आयुर्वेदात सर्पगंधा वात-पित्त शमन करणारी व मन:शांती देणारी औषधी मानली जाते.
शनि व राहू ग्रहदोष शांत करण्यासाठी उपयुक्त मानली जाते. मकर, कुंभ व वृश्चिक राशीसाठी लाभदायक.
औषधी बागेत दक्षिण किंवा नैऋत्य दिशेला सर्पगंधा लावल्यास मानसिक शांती व नकारात्मक ऊर्जा कमी होते.
ध्यान, योग व साधनेदरम्यान मन स्थिर ठेवण्यासाठी सहाय्यक मानली जाते.
अथर्ववेदात सर्पदंश व मानसिक विकारांवर उपयुक्त औषधी वनस्पतींच्या संदर्भात सर्पगंधासदृश गुणधर्मांचा उल्लेख आढळतो.
अतीवापरामुळे सर्पगंधा काही भागात दुर्मिळ होत चालली आहे; त्यामुळे लागवड व संवर्धन आवश्यक आहे.
सर्पगंधा ही आधुनिक औषधनिर्मितीत वापरली जाणारी अत्यंत महत्त्वाची औषधी वनस्पती आहे.
"आरोग्यं परमं भाग्यं, स्वास्थ्यं सर्वार्थसाधनम्"
सर्पगंधा (Rauvolfia serpentina) ही औषधी वनस्पती सिद्धनाथ नर्सरी, अनवली येथे रोप स्वरूपात उपलब्ध आहे.