पाषाणभेद ही एक प्रसिद्ध औषधी वनस्पती असून आयुर्वेदात तिचा उल्लेख मोठ्या प्रमाणावर आढळतो. दगड फोडण्याची क्षमता असल्याने तिला पाषाणभेद असे नाव पडले आहे. याचे शास्त्रीय नाव Bergenia ligulata आहे.
पाषाणभेद प्रामुख्याने हिमालयीन प्रदेशात नैसर्गिकरीत्या आढळते. भारत, नेपाळ व भूतान येथे ही वनस्पती मोठ्या प्रमाणावर वाढते. थंड व समशीतोष्ण हवामान तिच्यासाठी योग्य असते.
ही बहुवर्षायू वनस्पती असून खडकाळ व डोंगराळ भागात वाढते. कमी पाणी व चांगला निचरा असलेली जमीन तिला मानवते. मुळांच्या तुकड्यांपासून लागवड करता येते.
पाषाणभेदमध्ये बर्गेनिन (Bergenin), गॅलिक आम्ल, टॅनिन्स व फ्लॅव्होनॉइड्स आढळतात. हे घटक मुतखडा विरघळवण्यास मदत करतात. दाहशामक व मूत्रल गुणधर्मही आहेत.
आयुर्वेदात पाषाणभेदचा उपयोग मुतखडा, मूत्रमार्गातील जळजळ व वेदना यासाठी केला जातो. याचा काढा किंवा चूर्ण स्वरूपात वापर होतो. मूत्रशुद्धीसाठी ही वनस्पती उपयुक्त आहे.
पाषाणभेदचा काढा नियमित घेतल्यास किडनी स्टोनच्या त्रासात आराम मिळतो. मूत्रदाह कमी करण्यास मदत होते. सूज व वेदना कमी करण्यासाठीही उपयोग केला जातो.
ही वनस्पती शरीरातील अडथळे दूर करणारी मानली जाते. नकारात्मकता व रोगराई कमी करण्याचे प्रतीक आहे. काही ठिकाणी आरोग्यरक्षणासाठी घरात ठेवतात.
पाषाणभेदचा संबंध चंद्र ग्रहाशी सांगितला जातो. कर्क व वृश्चिक राशीसाठी ती लाभदायक मानली जाते. मानसिक शांतता व शारीरिक शुद्धी यासाठी उपयुक्त आहे.
घराच्या उत्तर दिशेला औषधी वनस्पती म्हणून पाषाणभेद ठेवणे शुभ मानले जाते. आरोग्यविषयक अडचणी कमी होण्यास मदत होते. सकारात्मक ऊर्जा वाढवते.
पाषाणभेद ही किडनी व मूत्रविकारांवर अत्यंत प्रभावी औषधी वनस्पती आहे. आयुर्वेदात तिचे अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. सिद्धनाथ नर्सरी, अनवली येथे पाषाणभेदची रोपे उपलब्ध आहेत.