नावे (Names)
- मराठी नाव: सिंदूर
- हिंदी नाव: सिंदूर / लाटकरा
- इंग्रजी नाव: Annatto Tree / Lipstick Tree
- Botanical नाव: Bixa orellana (कुल: Bixaceae)
उगम व वितरण
सिंदूर झाडाचा उगम दक्षिण अमेरिका (ब्राझील परिसर) येथे झाला आहे.
आज भारतात उष्ण व दमट हवामान असलेल्या भागात, विशेषतः महाराष्ट्र, केरळ, कर्नाटक व ईशान्य भारतात लागवड केली जाते.
वनस्पती रचना व वाढ
सिंदूर हे लहान ते मध्यम आकाराचे सदाहरित झुडूप किंवा झाड आहे.
उंची साधारण 4–8 मीटर.
फुले गुलाबी किंवा पांढरी व फळे काटेरी कवचाची असतात.
फळातील बिया लाल-केशरी रंगद्रव्याने युक्त असतात.
पर्यावरणीय महत्त्व
- परागीकरण करणाऱ्या कीटकांना आकर्षित करते
- उष्ण प्रदेशात हरितावरण वाढवते
- घरगुती बाग व औषधी बागेसाठी उपयुक्त
नैसर्गिक रंगद्रव्य उपयोग
- बियांपासून मिळणारा लाल-केशरी रंग (Annatto)
- खाद्यपदार्थ, मसाले व मिठाईत नैसर्गिक रंग म्हणून वापर
- कापड व सौंदर्य प्रसाधन उद्योगात वापर
- धार्मिक सिंदूर व हळदीसोबत मिश्रणासाठी उपयोग
औषधी व पारंपरिक उपयोग
- बी – जंतुनाशक व त्वचारोगांवर
- पाने – ताप व सूज कमी करण्यासाठी
- आयुर्वेदात पचन व मूत्रविकारांवर उपयोग
लागवड व शेती उपयोग
- सेंद्रिय शेतीसाठी योग्य
- घरगुती व व्यावसायिक रंग उत्पादनासाठी उपयुक्त
- चांगल्या निचऱ्याची जमीन आवश्यक
उपलब्धता
सिंदूर (Bixa orellana) रोपे
सिद्धनाथ नर्सरी, अनवली येथे मर्यादित प्रमाणात उपलब्ध.
⚠️ महत्वाची सूचना
औषधी व खाद्य उपयोग तज्ञांच्या सल्ल्यानेच करावा.
रंगद्रव्य काढताना शुद्ध प्रक्रिया पाळावी.
