नावे (Names)
- मराठी नाव: शेर
- हिंदी नाव: शेर / दूधली
- इंग्रजी नाव: Pencil Tree / Milk Bush
- Botanical नाव: Euphorbia tirucalli (कुल: Euphorbiaceae)
उगम व वितरण
शेर झाडाचा उगम आफ्रिका खंडात झाला आहे.
सध्या भारत, श्रीलंका व उष्ण कटिबंधीय प्रदेशांमध्ये मोठ्या प्रमाणात लागवड केली जाते.
भारतामध्ये कोरड्या व अर्ध-कोरड्या भागात कुंपण झाड म्हणून सर्वत्र आढळते.
वनस्पती रचना व वाढ माहिती
शेर हे झुडूप किंवा लहान झाड असून 4–8 मीटर उंच वाढते.
फांद्या हिरव्या, काडीप्रमाणे सरळ व पानांशिवाय असतात.
तोडल्यास पांढऱ्या रंगाचा दुधाळ रस (Latex) बाहेर पडतो.
कोरड्या परिस्थितीतही टिकून राहण्याची क्षमता यामध्ये असते.
नैसर्गिक परिसंस्थेत भूमिका
- कुंपण झाड म्हणून जमिनीचे संरक्षण
- दुष्काळी भागात हरित आच्छादन
- माती धूप कमी करण्यास मदत
- कार्बन शोषणात योगदान
औषधी व आयुर्वेदिक उपयोग
- दुधाळ रस बाह्य उपयोगासाठी (काळजीपूर्वक)
- सांधेदुखी व सूज कमी करण्यासाठी लोकउपचार
- गाठी, मस्से व त्वचारोगांवर पारंपरिक वापर
- आयुर्वेद व लोकवैद्यकात उल्लेख
पारंपरिक व घरगुती उपयोग
- शेती व घरासाठी कुंपण
- जनावरांपासून संरक्षण
- इंधन व जैवइंधन संशोधनात वापर
पर्यावरणीय व औद्योगिक महत्व
- जैवइंधन (Biofuel) संशोधनासाठी उपयुक्त
- कमी पाण्यात वाढणारे झाड
- शाश्वत शेतीसाठी उपयुक्त वनस्पती
उपलब्धता
शेर (Euphorbia tirucalli) रोपे
सिद्धनाथ नर्सरी, अनवली येथे मर्यादित प्रमाणात उपलब्ध आहेत.
⚠️ महत्वाची सूचना
शेर झाडाचा दुधाळ रस विषारी असू शकतो.
डोळ्यात, तोंडात किंवा जखमेवर लागू देऊ नये.
औषधी उपयोग तज्ञांच्या मार्गदर्शनाखालीच करावा.
